WYBRANE ZAMKI I PAŁACE NA LITWIE
Pałac Tyszkiewiczów w Kretyndze
Pałac Ogińskich w Płungianach
Pałac Prezydencki w Wilnie
Pałac Tyszkiewiczów w Landwarowie
Pałac Tyszkiewiczów w Połądze
Pałac Tyszkiewiczów w Wace Trockiej
Zamek w Trokach
Zamek w Miednikach Królewskich
PAŁAC TYSZKIEWICZÓW W KRETYNDZE - zbudował w 1875 nowy właściciel należącej wcześniej do Zubowów Kretyngi hr. Józef Tyszkiewicz, przebudowując dwa istniejące dotąd budynki. W czasie I wojny światowej częściowo zniszczony zachował swój charakter w międzywojennej Litwie. Rezydował w nim potomek Józefa Tyszkiewicza Aleksander ([1864–1944) wywieziony po aneksji Litwy w 1940 przez władze radzieckie na Sybir.
Pałac jest budowlą zbudowaną na planie prostokąta z niskim portykiem od frontu. Łączy się z nim zbudowana z trzech kondygnacji oranżeria – Józef Tyszkiewicz urządził w niej słynny ogród zimowy obejmujący m.in. połączone kanałami sadzawki, groty i wodospad. W 1940 władze Litewskiej SRR umieściły w oranżerii kasyno, później mieściła ona m.in. halę sportową. Sam pałac zamieniony został zamieniony na szkołę rolniczą.
Niegdyś w budynku znajdowała się obszerna kolekcja dzieł sztuki zgromadzonych przez Tyszkiewiczów, obecnie jej część można obejrzeć w muzeum.
W latach 80. przeprowadzono gruntowną renowację pałacu urządzając w nim muzeum. Do stanu użytkowania przywrócono również oranżerię z jej ogrodem zimowym – obecnie można w niej podziwiać ponad 130 gatunków roślin. Już w niepodległej Litwie w pałacu powstała restauracja „U Hrabiego”.
Kretynżski pałac otoczony jest parkiem krajobrazowym zaprojektowanym w XIX wieku przez ogrodnika z Austrii Hajduka. Pierwotnie obejmował on 300 ha powierzchni. Rosną w nim trzy dęby, które wg legendy mają pochodzić z czasów hetmana Chodkiewicza.
PAŁAC OGIŃSKICH W PŁUNGIANACH – neorenesansowy pałac powstał na zlecenie ks. Michała Ogińskiego. Jego projekt sporządził Karol Lorenz lub Friedrich August Stüler. W 1921 w pałacu umieszczono szkołę rolniczą, która w 1934 przeniosła się do sąsiednich Plinksz. Od tego czasu gmach był użytkowany przez wojsko litewskie. Po II wojnie światowej budynek objęło w posiadanie technikum budowlane. W niepodległej Litwie pałac przekształcono w siedzibę Muzeum Sztuki Żmudzkiej (Žemaičių dailės muziejus), które mieści do dzisiaj.
Pałac jest jednopiętrowym budynkiem zbudowanym na planie prostokąta. Na jego tyłach znajduje się dziedziniec z okrągłym basenem i fontanną. Obok budynku zbudowano neogotycka stajnię oraz dwie negogotyckie oficyny. Jedna z nich mieściła służbę pałacową, w drugiej w latach 1873–1902 ulokowana była szkoła muzyczna, w której nauki pobierał m.in. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1889–1902). Pałac otacza park krajobrazowany z końca XVIII wieku rozlokowany nad Bobrugą, w którym znajduje się oranżeria będąca kopią florenckiego Pałacu Vecchio.
Po II wojnie światowej wystrój wnętrz pałacu nie ocalał.
PAŁAC PREZYDENCKI W WILNIE – losy pałacu były równie zawikłane jak losy Wilna. W zależności od pełnionej funkcji zmieniała się też jego nazwa. W końcu XIV wieku w obecnym miejscu wzniósł pałac biskup wileński, Andrzej Wasiłło. Był początkowo drewniany; późniejszy murowany ulegał wielu przeróbkom.
W 1792 został przebudowany przez Wawrzyńca Gucewicza w stylu klasycystycznym. Do czasu utraty niepodległości była to rezydencja biskupów i nazywany był „pałacem biskupim”. Skonfiskowany po rozbiorze Polski, został osobistą własnością cara. Nazywany był wtedy „pałacem carskim”. Mieszkali w nim goście cara – Romanowowie, zdetronizowani królowie Stanisław August Poniatowski i Ludwik XVIII, król pruski Wilhelm II. Rezydowali w nim carscy generał-gubernatorzy – Kutuzow, Murawiew i inni wyżsi urzędnicy, jak Nowosilcow. Wtedy pałac nazywano „gubernatorskim”. Przebywał tu w 1812 roku cesarz Napoleon przed wyprawą na Moskwę.
W roku 1819 car Aleksander I zlecił nadwornemu architektowi Wasylowi Stasowowi przebudowę i powiększenie pałacu. Wskutek znacznego zniszczenia obiektu, wyburzono go i wzniesiono na nowo. Prace budowlane (1824-32) nadzorował Karol Podczaszyński. W końcu XIX wieku przed pałacem ustawiono pomnik Murawiewa, a w kordegardzie urządzono jego muzeum.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego był „Pałacem Reprezentacyjnym Rzeczypospolitej”, a jego gośćmi bywali prezydenci Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki, Józef Piłsudski, Lucjan Żeligowski. Na parterze były biura wojewody wileńskiego; pierwszy tą funkcję w latach 20-tych pełnił Władysław Raczkiewicz (późniejszy prezydent RP na uchodźstwie).
W czasie wojny była tu siedziba pełnomocnika rządu litewskiego, Antanasa Merkysa. Po wojnie, do lat 50-tych, zajęty przez Armię Czerwoną, do 1991 – służył jako Pałac Pracowników Kultury. Po odzyskaniu niepodległości odrestaurowany; od 1997 nazywa się „Pałacem Prezydenckim” i jest siedzibą Prezydenta Litwy.
Pałac w stylu klasycystycznym, dwukondygnacyjny. W elewacji frontowej trzy ryzality; boczne z trójkątnymi szczytami. Na parterze między ryzalitami podcienia z kolumnami doryckimi. Nad nimi obszerne balkony. U góry fasady frontowej umieszczony jest herb Litwy, „Pogoń”.
Fasada ogrodowa, również z trzema ryzalitami, posiada piękną kolumnadę jońską na balkonie drugiej kondygnacji. Pałac i obszerny dziedziniec z lekką kolumnadą otacza park o powierzchni około hektara. Z tarasu przy dawnym alumnacie papieskim roztacza się wspaniały widok na fasadę ogrodową pałacu, kolumnadę dziedzińca i park.
PAŁAC TYSZKIEWICZÓW W LANDWAROWIE - pałac wzniesiono po nabyciu dóbr landwarowskich przez Józefa Tyszkiewicza w 1850. Budynek zaprojektował architekt Gustaw Schacht. Na zlecenie syna Józefa Tyszkiewicza Władysława w 1899 dokonano przebudowy rezydencji w stylu modnego wówczas neogotyku angielskiego.
W pałacu mieściła się obszerna kolekcja dzieł sztuki, jednak w obliczu zbliżającego się w stronę Wileńszczyzny frontu została w 1916 wywieziona do Rosji, gdzie zaginęła.
Podczas działań wojennych w 1915-1920 pałac został zdewastowany, ale uniknął grożącego mu wysadzenia w powietrze. Obecnie część cennych przedmiotów z landwarowskiego pałacu podziwiać można na zamku w Trokach.
Niezwykle efektowny jest wystrój zewnętrzny pałacu. Bogactwo dekoracji uzyskano dzięki zastosowaniu czerwonej cegły licowej oraz ujęcie wszystkich otworów okiennych i drzwiowych w obramienia z jasnego piaskowca. Częściowo zachował się także bardzo bogaty pierwotnie wystrój wnętrz.
Po II wojnie światowej w pałacu mieściła się fabryka dywanów , a obecnie znajdują się tu jej biura. Zachowało się także kilka innych budynków zespołu pałacowego, wzniesionych na przełomie XIX i XX w. i utrzymanych w stylu neogotyckim. Są to dwa pawilony administracyjne, stajnia, obora, stodoła, młyn wodny.
Rezydencja w Landwarowie sąsiaduje z trzech stron ze sztucznym jeziorem landwarowskim utworzonym z polecenia Józefa Tyszkiewicza poprzez sprowadzenie wód z pobliskich Jezior Trockich.
Pałac otacza liczący 12,7 ha park zaprojektowany przez nadwornego architekta zieleni Tyszkiewiczów Édouarda André. Przed I wojną światową w parku rosło około 60 gatunków drzew i krzewów. Zorganizowano tu również połączony strumieniem system sadzawek, na którym ustawiono sztuczne kaskady, kamienne mostki i sztuczne groty.
Od 1986 roku park ten jest objęty ochroną jako pomnik przyrody.
PAŁAC TYSZKIEWICZÓW W POŁĄDZE - od XV w. aż do 1701 r. Połąga stanowiła jedyny port morski Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kres tej roli położyli Szwedzi, którzy zarzucili wyjście z portu kamieniami. W okresie Rzeczypospolitej miasto było własnością polskich królów aż do czasu, gdy Stanisław August Poniatowski podarował je biskupowi wileńskiemu Massalskiemu. W 1824 r. Połąga przeszła na własność Tyszkiewiczów, którzy mieszkali tu aż do 1940 r.
Kariera kąpieliskowa Połągi zaczęła się w XIX w. Dwukrotnie – w 1821 i 1824 r. – bawił tu Adam Mickiewicz. Masowa turystyka rozpoczęła się wraz inwestycjami Tyszkiewiczów pod koniec XIX w. Na przełomie XIX i XX w. na nadmorskich działkach wyrosły wille i pensjonaty; właścicielami wielu z nich byli sami Tyszkiewiczowie.
Pałac,wzniesiony pod koniec XIX w. przez Feliksa Tyszkiewicza, wraz z otoczeniem stanowi jeden z najpiękniejszych zespołów pałacowo-parkowych na Litwie. Wybudowano go nad samym brzegiem morza, w stylu neorenesansowym z elementami klasycyzmu i baroku. Pałac otacza park, w którym rośnie ponad 200 gatunków drzew i krzewów, a 80 gatunków róż tworzą wspaniale rosarium, Po II wojnie światowej, w obawie przed represjami Tyszkiewiczowie wyjechali do Polski. Pałac upaństwowiono w 1945 roku. Po przeprowadzeniu prac konserwatorskich w 1963 roku ulokowano w nim Muzeum Bursztynu, w którego kolekcji znajduje się 28 tys. bursztynów.
ZAMEK W TROKACH – zamek na wyspie, dawna rezydencja wielkich książąt litewskich, gotycki, zbudowany przez wielkiego księcia Witolda na pocz. XV w. na Wyspie Zamkowej jeziora Gałwe. W miejscu tym stał wcześniej niewielki drewniany zamek istniejący już w 1 poł. XIV w. i odnowiony w 2 poł. XIV w., zapewne przez Kiejstuta, który w pobliżu wzniósł swój zamek na półwyspie. Oba zamki w 2 poł. XIII w. były kilkakrotnie atakowane przez Krzyżaków, a także przez skłóconego z Kiejstutem i Witoldem Jagiełłę, któremu się poddały w 1382 r. Jagiełło osadził wówczas w Trokach swego brata Skirgiełłę, którego z kolei atakował tu Witold i sprzymierzeni z nim Krzyżacy. Witold powrócił do Trok po pogodzeniu z Jagiełłą i objęciu tronu wielkoksiążęcego w 1392 r. Troki były ulubioną siedzibą Witolda, który przebywał tu znacznie chętniej niż w stołecznym Wilnie. Na pocz. XV w. na miejscu starego zameczku na wyspie Witold wzniósł nowy potężny murowany zamek.
Za czasów następnych Jagiellonów zamek w Trokach przestał być rezydencją wielkich książąt, stał się natomiast rodzajem więzienia politycznego dla osób znamienitych. Król Zygmunt Stary kazał zamknąć tu przedstawicieli możnego rodu Gasztołdów, podejrzewanych o utrzymywanie kontaktów ze zdrajcą Glińskim. Przebywała tu na wygnaniu królowa Helena, wdowa po Aleksandrze Jagiellończyku, podejrzewana o chęć ucieczki do Moskwy. Zamek przejściowo odzyskał swą rangę za czasów Zygmunta Augusta, który w 2 poł. XVI w. urządził tu swą letnią rezydencję. Potem jednak, nie konserwowany należycie, popadał stopniowo w ruinę. Oba zamki trockie zostały doszczętnie zniszczone podczas wojny z Moskwą w 1655 r. i nigdy nie odzyskały dawnego znaczenia. Imponujące ruiny zamku na wyspie przez następne 300 lat stanowiły historyczną ciekawostkę, a później atrakcję turystyczną. Pierwsze próby restauracji i częściowej odbudowy zamku podjęto w 1905 r. Prace te kontynuowano w l. 1929-1940 z inicjatywy Stanisława Lorentza, który był w l. 1929-1934 konserwatorem zabytków w województwach wileńskim i nowogródzkim. W l. 1951-1961 odbudowano zamek górny z wielokondygnacyjną wieżą. Pełną odbudowę zamku dolnego z murami obwodowymi i basztami zakończono na pocz. l. 90-tych. Zamek trocki jest potężną budowlą zajmującą niemal całą powierzchnię wyspy i składa się z dwu części: zamku górnego, zwanego też głównym i oddzielonego od niego fosą zamku dolnego, zwanego też przedzamczem. Fundamenty i dolne kondygnacje wszystkich części zamku zbudowane są z głazów polnych, górne kondygnacje natomiast – z czerwonej cegły. Wszystkie budowle nakryte są dachami z czerwonej dachówki. Zamek górny jest czworoboczną trójkondygnacyjną budowlą z dziedzińcem pośrodku, wokół którego biegną drewniane krużganki. W tej części zamku mieścił się dwór i rezydencja wielkich książąt litewskich. Wejście na dziedziniec wiedzie przez wysuniętą ku przodowi wielokondygnacyjną czworoboczną wieżę-donżon. W piwnicach oraz w dolnych kondygnacjach zachowały się oryginalne sklepienia krzyżowe. Naroża zamku górnego wzmacniają potężne szkarpy. Budowlę otaczają kamienne mury obwodowe, stromo opadające ku brzegom jeziora i fosie oddzielającej zamek górny od dolnego. Przedzamcze, gdzie mieściły się niegdyś pomieszczenia gospodarcze, ma plan nieregularnego wielokąta. Tworzą go otaczające obszerny dziedziniec trójkondygnacyjny budynek główny, wzniesiony na planie prostokąta, oraz mury obwodowe (z przyległymi do nich mniejszymi pomieszczeniami) i trzy okrągłe narożne baszty. Wejście na dziedziniec wiedzie przez czworoboczną basztę bramną.