ZAMEK KRÓLEWSKI NA WAWELU – na wzgórzu wawelskim (288 m n.p.m.) znajduje się zespół budowli zabytkowych obwarowany murem obronnym z basztami, m.in.: Senatorską, Sandomierską, Złodziejską, i basteją, zwaną bastionem Władysława IV, gdzie znajduje się pomnik T. Kościuszki. Komleks budowli wawelskich stanowią:
zamek królewski, katedra i otaczające ja kaplice Zygmuntowska, Świętokrzyska i Mariacka.
Katedra – Pierwsze budowle sakralne na wzgórzu wawelskim powstały jeszcze przed pojawieniem się tam Piastów. Ich historii nie jest jednak dokładnie znana . Na miejscu dzisiejszej katedry wawelskiej istniał na pewno kościół wybudowany za czasów Bolesława Chrobrego (ok.1020 r.). Na jego miejscu, w latach 1090-1142 powstała romańska katedra. Jej pozostałością jest m.in. krypta św Leonarda. Po zjednoczeniu ziem polskich Władysław Łokietek wraz z biskupem Krakowa Nankerem zdecydowali się przebudować romańską katedrę na styl gotycki, powiększając przy okazji jej gabaryty. Tę nową świątynię konsekrowano dopiero w 1364 roku. W jednej z wież katedry zawieszono w 1521 dzwon Zygmunta. W latach 1519-1533 do katedry dobudowano kaplicę Zygmuntowską; stała się ona z czasem mauzoleum ostatnich Jagiellonów. Jest to najpiękniejszy zabytek architektury renesansowej na ziemiach polskich. Katedra na Wawelu jest miejscem wiecznego spoczynku większości królów polskich i ich rodzin (17 władców wliczając królową Jadwigę i królową Annę Jagiellonkę), narodowych bohaterów i wieszczów oraz biskupów.
Zamek Królewski – miejsce koronacji królów polskich i ich wiecznego spoczynku – jest najwspanialszym zabytkiem architektury w Polsce i bezcenną pamiątką narodową. Mury jego kryją pozostałości budowli przedromańskich, romańskich i gotyckich. Zamek był na przestrzeni wieków wielokrotnie rozbudowywany i odnawiany. Liczne pożary, grabieże i przemarsze obcych wojsk, połączone z niszczeniem rezydencji, powodowały, iż obiekt wielokrotnie odbudowywano w nowych stylach architektonicznych, oraz remontowano jego szatę zewnętrzną, a także przekształcano i zmieniano wygląd, i wyposażenie wnętrz.
Za panowania pierwszych Piastów Wawel pozostawał nadal drewniano-kamienno-ziemnym grodem, w którym pierwszą murowaną budowlą była katedra p.w. św. Wacława, wzniesiona około 1020 z inicjatywy Bolesława Chrobrego. Kiedy w 1041 r. Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę z Gniezna do Krakowa, tu znalazło się centrum młodego jeszcze państwa.
Na początku XII stulecia postawiono pierwsze murowane budynki o charakterze obronnym. Pierwszym murowanym budynkiem o charakterze obronnym była wieża, wzniesiona w północno-wschodniej części wawelskiego grodu. Zbudowano ją z ciosów wapiennych i piaskowca na planie kwadratu o boku ok. 8 metrów. Obwodem warownym nadal pozostawał drewniano-ziemny wał, kilkakrotnie naprawiany i wzmacniany. Budowę gotyckiej warowni rozpoczęto od wzniesienia nowego pałacu z tzw. Wieżą Łokietkową, których fundatorem był albo Bolesław Wstydliwy albo Leszek Czarny. Późniejsze stadium rozwoju książęcego założenia stanowiła budowa kamiennych murów zamku z basztą Jordanką. Mur podzielił wówczas teren wzgórza na zamek górny z rezydencją panującego i zamek dolny z katedrą, kościołami, domami biskupów i możnych oraz zabudowaniami gospodarczymi, a pod koniec wieku XIII rozpoczęto prace przy budowie zamku gotyckiego oraz murowanych obwarowań. Wawelskie wzgórze było już wtedy zamkniętym zespołem, składającym się z zamku właściwego we wschodniej części oraz budowli sakralnych w części zachodniej. W połowie XIV stulecia król Kazimierz Wielki rozbudował zamek gotycki, stawiając m.in. nowe baszty i piękną katedrę. Również Władysław Jagiełło dbał o rozbudowę i unowocześnienie systemu umocnień. Podwyższył niemal cały obwód murów i wzmocnił go przez budowę przedmurza z wykuszami. Za panowania jego syna Kazimierza Jagiellończyka wymurowano dwie największe baszty.
W późniejszym okresie Wawel wielokrotnie poddawany był remontom i modernizacjom. Epoka renesansu i cały XVI wiek stanowił okres świetności zarówno Krakowa jak i wawelskiego zamku. Na dwór królewski przybywali wówczas cenieni artyści z Włoch, Niemiec i Niderlandów, którzy z inicjatywy najpierw Jana Olbrachta, a później Zygmunta I Starego, przebudowali starą twierdzę na wspaniałą renesansową rezydencję. W latach 1502-36 dostawiono do siebie kolejne budowle pałacowe, tworzące trzy skrzydła mieszkalne wokół pięciokątnego dziedzińca, zamkniętego od południa murem parawanowym. Dziedziniec ten otoczono bogato zdobionymi trzypiętrowymi krużgankami.
W latach 1517-33 wzniesiono efektowną Kaplicę Zygmuntowską. Na przełomie XVI i XVII wieku przekształceniom uległo północne skrzydło zamku dla Zygmunta III Wazy. Powstała wtedy reprezentacyjna klatka schodowa, tzw. Schody Senatorskie oraz nowe wnętrza. Około 1640 rozpoczęto wznoszenie nowoczesnego systemu fortyfikacji, mającego odpowiadać ówczesnym wymogom obrony artyleryjskiej. Od strony południowej i północy zbudowano bastiony wzmacniane ziemnym szańcem. W roku 1794 ukończono budowę dodatkowych obwarowań na planie gwiaździstym.
Po utracie niepodległości przez Polskę na zamek wkroczyły wojska zaborcze, niszcząc i grabiąc dawną siedzibę królewską. Rezydencję przeznaczono wówczas na koszary wojsk austriackich. Przegrodzono wtedy ścianami działowymi większe sale, przez co zniszczono wiele stropów, zamurowano okna i część krużganków (których resztę zamurowano później – w okresie Wolnego Miasta Krakowa). W latach 1854 –1856 przeprowadzono roboty konserwatorskie, które dały zamkowi neogotycki charakter, pozbawiając go renesansowych i barokowych elementów architektonicznych. Po opuszczeniu wojsk austriackich w latach 1905 – 1911 trwały prace restauracyjne. W 1920 r. zamek uznano za Gmach Rzeczypospolitej, a w 1930 r. utworzono tu placówkę muzealną. W okresie dwudziestolecia międzywojennego urzędował tu także prezydent RP Ignacy Mościcki.
W czasie okupacji hitlerowskiej (1940 – 1944) rezydencja pełniła rolę biura oraz mieszkania generalnego gubernatora Hansa Franka. We wnętrzach dokonano wielu przeróbek, a budynki dawnych kuchni i wozowni połączono, tworząc jeden obiekt, w pełni zamykający dziedziniec wewnętrzny. Po II wojnie światowej przystąpiono do konserwacji wnętrz, przywracając im renesansowy i barokowy oraz (w części) klasycystyczny wygląd, wyposażając je w zakupione lub nabyte od ofiarodawców dzieła. W ostatnim dziesięcioleciu XX wieku zamek poddano gruntownej renowacji.
W 1978 r. zamek wawelski wpisany został na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO.